در حصار کوههایی سر به فلک کشیده، مسیری سخت، هادی دژهای نفوذ ناپذیریست که غبار تاریخ را بر جدارههای خود به دوش می کشند.
کلات نادری، شهری است خوش آب و هوا، که در دل کوههای هزار مسجد واقع شده است و توسط جادهای کوهستانی از مشهد قابل دسترس است. نام کلات به معنی قلعه و برج و بارو است و قصر خورشید، آیینه سبک معماری بناهای تاریخی در کلات نادری واقع شده است که هویتش را از نادر شاه افشار به ارث برده است. این سرزمین تاریخی، همچون دژهایی نفوذ ناپذیر، برای نگهداری غنایم فتح هندوستان توسط نادر شاه افشار برگزیده شده بود.
مردمی از قومیتهای متفاوت چون فارسها، ترکها و کردها جمعیت این آبادی را تشکیل میدادند، از این رو، کلاتیهای امروز به این سه قوم نسب میرسانند و به سه زبان با یکدیگر سخن میگویند. شغل بیشتر مردم در کلات نادری کشاورزی و باغداری است و زنان هنر خود را در قالی بافی به تصویر میکشند.
معماری خاص و طبیعت بکر منطقه جاذبهای خاص را برای آن به ارمغان آورده است. مهمترین یادگار نادر شاه افشار در کلات، کاخی است به نام قصر خورشید، که در راس زیباییهای آن جای دارد. همچنین دیگر جاذبههای گردشگری منطقه به شرح زیر هست:
عمارتی فاخر در میان باغی بزرگ به شیوه باغهای ایرانی، با تلفیقی از معماری ایران و هند به چشم میخورد. نادر شاه افشار از هنرمندان هندی جهت ساخت این بنای ارزشمند بهره برده است. بلندی بنا در گذشته 25 متر بوده است، اما امروزه به علت خرابی طبقه سوم ارتفاع کاخ بیش از 20 متر نیست.
قصر خورشید درسه طبقه احداث شده است. دارای پلانی هشت ضلعی یا هشت ایوان است که یک در میان با یکدیگر قرینهاند. در وسط این بنای هشت ضلعی، برج استوانهای مانند در دو طبقه قرار دارد که محل اقامت شاه و خانوادهاش بوده است. وصف طبقات کاخ به این صورت بوده است که:
این کاخ مجموعاً دارای ۱۲ اتاق است که در داخل اتاقها نیز تزئیناتی از نقاشی و گچبری با ریزه کاریهای دقیق و متنوع به کار رفته است. همچنین تصاویری از شاهزادگان نادری بر روی دیوارها نقش شده است که در میان آنها نقوش زرین نیز دیده میشود.
زیبایی این عمارت بیشتر در آرایش نمای خارجی کنگرهدار ساختمان است که در آن معماری مغولی – هندی به چشم میخورد. در وسط این بنا، از سطح پشت بام، برجى مدور با ترکهایی شبیه نیم ستون معروف به خیارى احداث شده است، اما در میان این منظره دلفریب، آنچه بیش از همه جلب توجه میکند، گنبد فیروزهای رنگ مسجدی است که درست در محور قصر خورشید و چشم در چشم آن جای گرفته است. مسجد به صفت گنبد زیبایش "کبود گنبد" خوانده میشود. یادگاری است از دوره سلجوقیان (سده پنجم و ششم هجری).
عمارت خورشید در حال حاضر دارای سردابهای متشکل از هشت فضای به هم پیوسته پیرامون آن و فضای آرامگاهی بر روی سکویی هشت ضلعی است که ایوانچهها و اتاقکهایی آن را محصور کردهاند. ارتفاع بنا از کف سردابه تا زیر عرقچین گنبد خانه ۲۱٫۸ متر و مساحت بنا ۹۰۰ متر مربع در هر طبقه هست.
تنگهای است به نام دربند کلات که ورودی اولیه به شهرستان کلات از این مکان انجام میگرفته است که همچنین به دروازه ارغونشاه نیز معروف است. شهر کلات، دارای دو ورودی اصلی به نام دربند ارغونشاه و دیگری تونل ورودی اولیه شهر که از سمت مشهد وارد کلات میشوند است. دربند ارغونشاه، پلی آجری با برجهای دیده بانی مستقر در اطراف آن هست. این پل آجری، دارای سه دهانه بوده و در گذشته ورود و خروج افراد توسط برج دیدهبانی قابل کنترل بوده است. همچنین، لازم به ذکر است برج و باروی کلات پیش از دوره نادر وجود داشته و به دستور او تجدید ساختمان شده است.
کتیبه نادری، سنگ نوشتهای به زبان ترکی در مدخل دربند ارغون شاه در کلات نادری و پیش از آبادی دربند قرار دارد. اشعار به خط ترکی بر روی صخره بزرگی حک شده است. ارتفاع کتیبه از سطح رودخانه ۱۵ متر بوده و دارای ۲۴ بیت شعر ترکی است. اشعار متعلق به گلبن افشار از شاعران دربار نادر شاه افشار است. شعر در ستایش نادر بوده و نوشتهها با حمد خدا شروع میشود و همچون دیگر آثار نادر با مرگ او ناتمام مانده است. حکاک این کتیبه کمنظیر در تاریخ اسلامی و ترکی شناخته شده نیست.
طبیعتی بکر و زیبا که به بهشت گمشده مشهور است. ارتکند تنها ۱۸ کیلومتر با کلات نادری فاصله دارد. برای رسیدن به آبشار ارتکند ابتدا وارد جنگل انبوهی می شویم که در سمت چپ آن رودخانهای با آبشارهایی زیبا به چشم میخورد. پس از عبور از جنگل و درهای زیبا، به غاری میرسیم که در سوی دیگرش آبشار ۱۰ متری ارتکند قرار گرفته است. دقت داشته باشید که راه دسترسی به آن دشوار است و بهتر است صبح زود را برای حرکت انتخاب کنید تا بتوانید نهایت بهره را طبیعت زیبا ببرید و به موقع برگردید. در واقع حدود یک ساعت و چهل دقیقه در هر سمت از مسیرتان پیادهروی در پیش خواهید داشت.
آبشار قرهسو، در جنوب غربی شهرستان کلات نادری واقع شده است که آب و هوایی خنک و ییلاقی دارد. قره سو واژه ای است ترکی و به معنی “آب سیاه” است و چون بستر و کف رودخانه را سنگ های سیاه پوشانده است، وقتی آب روی آنها حرکت میکند مسیر رودخانه سیاه دیده میشود. آب قرهسو بسیار گوارا بوده تا جایی که حتی نادر به سبب این که از کیفیت آب کلات رضایت نداشته است دستور میدهد آب کاخ خورشید را از قرهسو تأمین کنند. آنها یک شبکه مهندسی شده و خارق العاده طراحی کردند که به وسیله لولههای سفالی به قطر 50 سانتیمتر آب را به کاخ منتقل می کردند. امروز بقایای این لوله ها قابل مشاهده است.
قرهسو در ۱۰ کیلومتری جنوب غربی کلات نادری واقع شده و در دل پیچ و خمهای خود ۸ آبشار زیبا را جای دادهاست. بر دیوارهای دره، نردبانهای فلزی نصب شده تا مسیر رفت و آمد به آبشار را برای گردشگران آسانتر سازند. شما باید هشت نردبان را طی کنید تا به سرچشمه این آبشار زیبا برسید.
بهترین فصل برای سفر به کلات نادری، نیمه دوم بهار و تابستان است. زمستان کلات برای مسافران بسیار سرد و نامناسب است. در اوایل بهار و پاییز نیز اگرچه هوا خوب است، اما گاه بارانهای سیلآسایی میبارد که برخیشان تا یک هفته ادامه پیدا میکند.
از مشهد یک جاده آسفالته دوطرفه که البته گردنههای زیادی دارد و مستلزم دقت در رانندگی است که شما را به کلات نادری میرساند. اگر خودروی شخصی ندارید، باید به میدان «بار نوغان» در شمال مشهد بروید. در آنجا از هنگام طلوع آفتاب تا غروب آفتاب اتوبوس و خودروهای سواری مسافران را به کلات میرسانند. مدت زمان این سفر با خودروی سواری حدود ۲٫۵ ساعت و با اتوبوس بین سه تا چهار ساعت است. جاده مشهد – کلات یکی از زیباترین جادههای استان خراسان رضوی است.
راههای طبیعی ورود به شهر که محلیها به آن "دربند" میگویند سخت و صعب العبور هستند. یکی که از همه فراختر است، دربند ارغونشاه نام دارد و آن را رودخانهای به نام "ژرف رود" از میان کوهها گشوده است. در دهههای اخیر، تونلی در کنار دربند ارغونشاه ساختهاند که راه ورود به شهر را کوتاهتر و آسانتر کرده است.
ز دیوارها خشت وز بام سنگ، به کوی اندرون تیغ و تیر و خدنگ/ ببارید چون ژاله ز ابر سیاه، پئی را نبد بر زمین جایگاه ((فردوسی))